274
1230
1233
Polskie Państwo Podziemne
Znak Polskiego Państwa Podziemnego

Polskie Państwo Podziemne – tajne struktury państwa polskiego, istniejące w czasie II wojny światowej, podlegające Rządowi RP na uchodźstwie.

Określenie to po raz pierwszy w okupowanym kraju pojawiło się na łamach Biuletynu Informacyjnego w dniu 13 stycznia 1944 roku

Propozycje kontynuacji walki i oporu metodami konspiracyjnymi sformułowano na spotkaniach między władzami cywilnymi Warszawy (prezydent Stefan Starzyński, Radą Obrony stolicy i gen. Rómmelem (dowódca obrony Warszawy) 25 września. Brał w nich udział gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz. W międzyczasie gen. Juliusz Rómmel otrzymał od Naczelnego Wodza pełnomocnictwo dowodzenia na terenie całego kraju. Gen. Tokarzewski zaproponował aby w związku z powyższym te pełnomocnictwo gen. Rómmel przekazał jemu, w celu zorganizowania zakonspirowanych agentur bądź delagatur wojskowo-politycznych państwa polskiego. Efektem tego był rozkaz gen. Rómmela:


Dane mi przez Naczelnego Wodza w porozumieniu z Rządem pełnomocnictwo dowodzenia w wojnie z najazdem na całym obszarze Państwa, przekazuję gen. bryg. Michałowi Tadeuszowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi z zadaniem prowadzenia dalszej walki o utrzymanie niepodległości i calości granic. – J. Rómmel, gen. dyw.

— "AK w dokumentach 1939-1945", t1, str 2; SBN 950134805, Gryf Printers Ltd., London,1970


W nocy z 26 na 27 września 1939 roku powstała w oblężonej Warszawie Służba Zwycięstwu Polski – konspiracyjna organizacja wojskowa, mająca prowadzić walkę przeciw okupantom. 13 listopada 1939 roku została ona przekształcona w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), podlegający Rządowi RP na uchodźstwie. W ten sposób zachowano ciągłość polityczno-wojskowej kontynuacji władz Rzeczpospolitej Polskiej i pośredni wpływ władz państwowych na sytuację w kraju.

14 lutego 1942 roku generał Władysław Sikorski przekształcił ZWZ w Armię Krajową (AK). Jej Komendantem Głównym został generał Stefan Rowecki, w polskiej wojnie obronnej 1939 roku dowódca Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, autor wojskowego podręcznika walk ulicznych. Utworzenie AK miało służyć scaleniu wszystkich grup wojskowych, podległych do tej pory różnym polskim podziemnym ugrupowaniom politycznym, w jedną organizację, podległą rządowi RP na uchodźstwie.

Jesienią 1941 roku do ZWZ należało 40 tysięcy żołnierzy, pod koniec 1942 roku AK liczyła ich już około 200 tysięcy. Była największą podziemną armią w okupowanej Europie. Jednakże większość żołnierzy nie przeszła regularnego szkolenia, a w dodatku mieli oni zaledwie 53 tysiące sztuk broni (z czego tylko 6% broni maszynowej).

Główne zadanie Armii Krajowej polegało na gromadzeniu sił do uderzenia w chwili załamania się Niemiec. Akcje zbrojne prowadziły bowiem do okrutnych represji – hitlerowcy rozstrzeliwali kilkudziesięciu Polaków za każdego zabitego Niemca. Dopiero pod koniec 1942 roku AK nasiliła działalność dywersyjną: atakowała niemieckie posterunki, wykolejała transporty wojskowe przeznaczone na front wschodni, wysadzała mosty, odbijała więźniów. Na tę zmianę wpłynęło zahamowanie sukcesów Wehrmachtu, osiągnięcie sprawności organizacyjnej przez AK oraz aktywna działalność komunistycznej Gwardii Ludowej.

Polska, choć znajdowała się pod okupacją, posiadała legalny i uznawany na arenie międzynarodowej rząd rezydujący w Londynie. Istniały Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, oraz podziemna Armia Krajowa. W Warszawie mianowano Delegata Rządu na Kraj w randze wicepremiera. Podlegały mu wydziały: wywiadu, dywersji, oświaty, sądownictwa i polityki. Działały konspiracyjne sądy, których wyroki nie tylko wykonywano, ale też ogłaszano w podziemnej prasie. Ta zaś była fenomenem w okupowanej Europie: ukazywało się około 1400 tytułów (z tego 17 wychodziło przez całą okupację). Istniały czasopisma polityczne, wojskowe, literackie, kobiece, humorystyczne. W podziemnych drukarniach wydawano też książki (Niemcy zezwalali tylko na poradniki, np. ogrodnicze).Na przełomie 1943 na 1944 łączny nakład prasy podziemnej wydawanej przez Tajne Wojskowe Zakłady Wydawnicze – koncern wydawniczo-poligraficzny Armii Krajowej wynosił blisko 250 tysięcy egzemplarzy czasopism, 65.500 broszur i 120 tys. egzemplarzy ulotek. Przez całą okupację działały tajne komplety, tzn. podziemne szkoły. Tajna Organizacja Nauczycielska zapewniała im kadrę oraz przygotowywała i rozprowadzała podręczniki. Na terenie Generalnej Guberni (GG) utworzono prawie 2 tysiące szkół średnich. Podziemne wyższe uczelnie kształciły polonistów, historyków, matematyków, lekarzy. W czasie wojny, studia ukończyło prawie 10 tysięcy studentów.

Ponieważ Niemcy zgodzili się jedynie na działalność podrzędnych teatrzyków i kabaretów (których repertuar miał ogłupiać Polaków), powstały podziemne teatry. W prywatnych mieszkaniach lub piwnicach wystawiano dramaty Słowackiego, Wyspiańskiego, Szekspira. Odbywały się też koncerty i wieczory poetyckie.

Ruch oporu w okupowanej Polsce obejmował prawie wszystkie dziedziny życia. Dlatego tajne struktury podporządkowane rządowi emigracyjnemu nazywano po wojnie Polskim Państwem Podziemnym. Drugiego takiego państwa nie było w całej Europie.

Największymi działaniami wojskowymi podjętymi przez AK było powstanie warszawskie, które rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 i akcja "Burza" podjęta na wschodnich obszarach Polski. Trwała od 4 stycznia 1944, kiedy wojska sowieckie przekroczyły na Wołyniu granicę polsko-sowiecką z 1939, do stycznia 1945. W początkowej fazie akcja 'Burza" opierała sie na współpracy wojskowej jednostek polskich i rosyjskich. Po przełamaniu obrony niemieckiej w tych rejonach władze sowieckie złamały te porozumienia wojskowe i internowały tysiące żołnierzy AK. Po upadku powstania warszawskiego stolicą Polskiego Państwa Podziemnego została Częstochowa.


Struktura organizacyjna

Pion wojskowy

  • Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
    • Naczelny Wódz
      • Dowódca Armii Krajowej
      • Kierownictwo Walki Podziemnej
        • Kierownictwo Dywersji
        • Oddział VI Biuro Informacji i Propagandy
        • Oddział VII Finansów i Kontroli
        • Zastępca dowódcy i szef sztabu
          • Zastępca szefa sztabu ds. organizacyjnych
            • Oddział I Organizacyjny
          • Zastępca szefa sztabu – szef operacyjny
            • Oddział III Operacyjny
            • Wydział Broni
            • Biuro Inspekcji
            • Oddział II Informacyjno-Wywiadowczy
          • Zastępca szefa sztabu ds. dowodzenia i łączności
          • Oddział V Łączności
            • Oddział V – O Łączności Operacyjnej
            • Oddział V – K Łączności Konspiracyjnej
              • Wojskowy szef komunikacji
              • Szefostwo Biur Wojskowych
          • Zastępca szefa sztabu ds. kwatermistrzowskich
            • Oddział IV Kwatermistrzowski
            • Szefostwo Służb
            • Inspektorat Wojskowej Służby Ochrony Powstania
            • Oddział Produkcji Konspiracyjnej

Naczelnymi zadaniami pionu wojskowego (Armia Krajowa) była rozbudowa militarna, która miała dać Polakom możliwość walki o suwerenność i niepodległość kraju po zakończeniu wojny. Pion wojskowy był także łącznikiem między okupowaną Polską a Rządem na uchodźstwie, chronił pion cywilny i zapewniał bezpieczeństwo jego pracownikom.


Pion cywilny

  • Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
    • Premier
      • Krajowa Rada Ministrów
        • Komitet ds. Kraju
        • Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
        • Placówki łączności dyplomatycznej
        • Delegat Rządu RP na Kraj (wicepremier)
          • Departament Prezydialny (Biuro Prezydialne)
          • Departament Spraw Wewnętrznych
          • Departament Informacji i Dokumentacji
          • Departament Oświaty i Kultury
          • Departament Pracy i Opieki Społecznej
          • Departament Rolnictwa
          • Departament Skarbu
          • Departament Przemysłu i Handlu
          • Departament Poczt i Telegrafów
          • Departament Komunikacji
          • Departament Robót Publicznych i Odbudowy
          • Departament Sprawiedliwości
          • Sekcja (Departament) Spraw Zagranicznych
          • Komitet Ekonomiczny
          • Krajowa Rada Odbudowy
          • Biuro Narodowościowe
          • Komitet Koordynacji Ustawodawczej
          • Centralna Komisja Badania i Rejestrowania Zbrodni Okupanta w Polsce
          • Komitet Administracyjny
          • Komitet Polityczny
          • Departament Obrony Narodowej
          • Okręgowe Delegatury Rządu
            • Powiatowe Delegatury Rządu

Najważniejszymi zadaniami pionu cywilnego było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych oraz zapewnienie funkcjonowania państwu i ewentualne przygotowanie do przejęcia władzy po zakończeniu działań wojennych.


Struktura terytorialna

Pion wojskowy

  • Okręg (województwo)
    • Obwód (powiat)
      • Placówka (jedna lub kilka gmin

Pod koniec 1943 roku przeprowadzono reorganizację, tworząc 4 obszary i 8 okręgów.


Obszar nr I (Warszawa)

A. Skroczyński "Łaszcz"

  • wschodni – płk H. Suszczyński "Szeliga"
  • zachodni – ppłk F. Jacheć "Roman"
  • Mazowsze – ppłk T. Tobaczyński "Mazur"

Obszar nr II (Białystok)

płk E. Godlewski "Izabelka"

  • Białystok – płk W. Liniarski "Mścisław"
  • Nowogródek – ppłk J. Szlaski "Prawdzic"
  • Polesie – ppłk S. Dobrski "Majster"

Obszar nr III (Lwów)

płk W. Filipkowski "Janka"

  • Lwów – płk S Czerwiński "Stefan"
  • Tarnopol – mjr B. Zawadzki "Soroka"
  • Stanisławów – kpt. W. Herman "Globus"

Obszar nr IV (Zachód)

płk S. Grodzki "Zamek"

  • Poznań – płk H. Kawalówka "Dziedzic"
  • Pomorze – płk J. Pałubicki "Janusz"

Samodzielnymi okręgami były:

  • Warszawa-miasto (płk Antoni Chruściel "Monter")
  • Kielce-Radom (płk S. Dworzak "Daniel")
  • Łódź (płk M. Stempkowski "Barbara")
  • Kraków (płk J. Spychalski "Luty")
  • Śląsk (płk Z. Janke "Walter")
  • Lublin (płk K. Tumidajski "Marcin")
  • Wilno (ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk")
  • Wołyń (ppłk J. W. Kiwerski "Oliwa")
Zaloguj się, by mieć dostęp do większej ilości opcji.
Użytkownicy on-line: